Po pierwsze, śmierć Michaela Jacksona była dla mnie szokiem. Był to jednak szok nie w tym sensie, że kogoś nagle zabrakło. W istocie miałem łzy w oczach, kiedy dowiedziałem się o śmierci Kaczmarskiego, ale ten smutek wynikał z faktu, że twórczość Kaczmarskiego naprawdę uwielbiałem (jeśli kiedykolwiek znałem się na muzyce, to tylko na jego muzyce) i ciągle gdzieś, w głębi duszy, miałem nadzieję na jego do tej twórczości powrót. Mój smutek po śmierci Kaczmarskiego (z zachowaniem proporcji – w końcu człowieka osobiście nie znałem) miał więc charakter bliski prawdziwej żałobie: stanąłem oto twarzą w twarz z doświadczeniem pustki i egzystencjalnym lękiem, że ta pustka stanie się też moim udziałem.

O tej pustce nie myślałem, kiedy „zabrakło” Michaela, głównie dlatego, że… wcale go nie zabrakło. Piosenkarz od wielu lat nie zrobił dokładnie nic, oprócz kilku spektakularnych aresztowań (których też był raczej przedmiotem, niż podmiotem) i jakichś zupełnych drobiazgów. Zapowiedziane 50 koncertów, obdarzonych szumnym mianem „wielkiego come-backu” przez cwanych marketingowców, miało cechy raczej „trasy Michaela Jacksona w nowym składzie”, niż jakiegokolwiek wzbogacania rzeczywistości muzycznej.

Informacja o śmierci Jacksona zszokowała mnie zatem w zupełnie innym sensie: oto przeczytałem w nagłówku prasowym o „śmierci Michaela Jacksona”, chociaż, jako żywo już od wielu lat widząc go na migawkach telewizyjnych myślałem o jego fizycznym rozpadnięciu się. Ponury żniwiarz, który ekspediowałby się po króla popu, miał w mojej wyobraźni fordowską twarz łowcy androidów. Tymczasem informacja o cardiac arrest oznacza, że jakiś prawdziwie ludzki podzespół obracał w piersiach jego ciemną gwiazdę. I to było dla mnie duże zdziwienie.

Zatrzymanie akcji królewskiego serca pozostawiło tysiące nastolatek (w różnym wieku) mniej lub bardziej zrozpaczonymi, a koleżankę wprawiło w stan zdziwienia: „jacy oni głupi, ci Amerykanie! Po Jacksonie płakać!” Jasne, że nie mądrzy – mądry Amerykanin to jakiś totalny zgrzyt, dysonans poznawczy, zburzenie dekorum. Dlatego warto było oglądać w piątkowy poranek Pierwszą Polską Tel-avizję Informacyjną, gdzie często przypominali wyrywki z lądowania w Warszawie podczas pielgrzymki króla popu do Polski. Skojarzenie z pielgrzymką, za które już przepraszam, narzucało się doprawdy samo mimo takiej różnicy, że papieża chyba nigdy nie witano w… kontuszach! Trudno mi było w tej sytuacji orzec, kto głupszy; dla Amerykanów jednak Michael Jackson był prawdziwym symptomem ich prawdziwej kultury, czy co-tam-oni-mają w to miejsce [ironia!]. Jeśli wypuszczenie dziecka w kontuszu na płytę lotniska WAW miało być próbą gadamerowskiego stopienia horyzontów, albo jeszcze lepiej – udowodnienia, że w całej jacksonomanii nasz własny, prasłowiański akcent ma swoje miejsce, to ja już wolę wsuwać hamburgery i pić coca-cola…

Na koniec: nie robię do tej notki researchu, ale w przelocie usłyszałem, że już szuka się winnych wstrzyknięcia królowi Pavulonu. Jeszcze chwila, i będzie trzeba przekupować strażników, by mówili „słudzy jego wykradli jego ciało, kiedyśmy spali”, bo inaczej rozejdzie się ta pogłoska między Żydami i trwać będzie do dnia dzisiejszego…

Jak to miało miejsce z Elvisem, królem poprzedniego muzycznego ustroju.

ps. Jeśli Królem #1 był Elvis, Królem #2 – Jackson, to kto będzie kolejnym? Eminem?

pps. Wszystko to nie zmienia faktu, że o ile znam się na muzyce, Michael Jackson był naprawdę wielkiego formatu artystą scenicznym (no, wielkiego jak na XX wiek) i zasługuje na własny rozdział w dziejach kultury. Ruszał się na scenie dość fenomenalnie, jakby się naprawdę nie bał, że mu kiedyś głowa odpadnie.

(fotki nie będzie. Chciało by się)

Nosi nawet tytuł: Hommage á Josseph Kossuth. Ładny, prawda?

Nie wiem, czy inni są tacy, jak ja, ale o sobie wiem, że nie mogę długo kontemplować piękna. (…) Dlatego teoria sztuki jest czymś tak nużącym – chyba, że nie traktuje o pięknie, a więc także i o sztuce. Wszystko, co krytyk może powiedzieć o Złożeniu do grobu Tycjana, które bodaj ze wszystkich obrazów świata najwięcej ma w sobie czystego piękna, to tylko: idź i zobacz. (W. Sommerset Maugham, Cakes and Ale, za: Władysław Tatarkiewicz o filozofii i sztuce).

(To, jedyne znane mi, Tycjanowskie Złożenie do grobu, wydaje się w istocie swej pietą)

Pierwsza edycja, przypomnijmy, skończyła się nim się zaczęła: ogłoszono konkurs na Ważne Centrum Kultury w urbanistycznym centrum Ważnej Stolicy Wolnego Świata (drugim największym europejskim placu budowy, jak reklamował miasto p. prezydent Piskorski nie dodając, że to w dużej mierze jego prywatna mieszkaniówka pod wynajem). Do konkursu – a jakże – nadesłali zgłoszenia wszyscy najwięksi architekci świata, których następnie… nie zakwalifikowano, bo w warunkach konkursu było wylegitymowanie się jakimś PIT-em czy CIT-em, którego w Japonii czy innych Indiach nie mają. I oto nawet (niezależnie od oceny dzieł wszak jeden z najbardziej uznanych) Liebeskind stał się zerem, bo PIT-a nie składał.

Rozpisano więc drugi konkurs, żeby dać fory tej biednej „reszcie świata”, która papierki urzędowe ogląda raz do roku, a nasz system podatkowy zna tylko z Brazil Terry’ego Gilliama i Procesu, żeby tej biednej reszcie świata dać szansę. I daliśmy – wygrał pan Christian z bajkowej krainy dziur w serze i scyzoryków, Somewhereville, EU.

Żal mi biednego człowieka, bo on chyba zupełnie nie jarzy, co jest grane. Trochę myślę o nim jak o takich biednych idiotach, którzy miewali odruch przyjeżdżać z Zachodu i opowiadać Polakom czy innym sowieckim ludkom o swoim poparciu dla budowania socjalistycznego ładu, nie to, co na zgniłym Zachodzie, gdzie tylko wolność słowa i Coca-Cola. Że oni biedni, prześladowani zamordyzmem kapitalistycznej Francji muszą uciekać się do obywatelskiego nieposłuszeństwa, a tu, na Wschodzie, to nawet na herbatkę do Stalina można. Ci sami pożyteczni później słali dary dla Solidarności, ale poziom zrozumienia spraw pozostał pewnie, chociaż z poparciem dla stron lepiej chyba trafili. I ten Kerez biedny dalej pozostanie z wyobrażeniem o Wschodzie, jako o krainie Tatarów, Huna Atylli i pani z okienka. A tymczasem jeszcze tłumaczy, co to jest elewacja i dlaczego budynek wygląda inaczej oblicowany piaskowcem, a inaczej klinkierem, a inaczej z betonu i że jednolita bryła nie musi oznaczać… czegoś, co tam sobie wymyślili jurorzy z niewiadomego powodu jako straszak na poddany im, warszawski ludek.

Przypomina mi się opowieść jednego urzędnika z wiadomego większości z Was urzędu gminy: Dzwoni do mnie urzędniczka z Jakiejśtam Izby Handlu i pyta: czy w waszej gminie dalej się nie lubi inwestycji? Dajcie spokój biednemu, małemu Kerezowi. Co sobie Wujaszek Zachód pomyśli?

Tylko jakoś nie zauważyłem, żeby ktokolwiek przy tej okazji przybliżył pełniejsze portfolio Artysty.

Palmę znają wszyscy. Zrosła się z pejzażem miejskim stanowiąc bardzo przyjemną szczyptę absurdu w miejscu, którego sam klimat wywołuje w człowieku chęć przyspieszenia kroku i zrobienia Czegoś Ważnego oraz wywołania wrażenia Człowieka Zapracowanego. Takie przynajmniej, być może, były założenia.

Nigdy nie myślałem o Joannie Rajkowskiej. Z początku wydawała mi się kolejną prowokującą zadymiarą, która swoje prowokujące zadymy uprawia za publiczną forsę. Na państwowym grancie, jak wiadomo, najłatwiej krytykować konsumpcyjne społeczeństwo. Później całą panią Rajkowską zostawiłem z boku, lubiąc po prostu palmę: pocztówki, prezentowane pod hasłem „Pozdrowienia z Alej Jerozolimskich” były mało znaczącym dopełnieniem, choć gdyby ktoś kazał mi coś rzec o projekcie, zinterpretowałbym go jako ciekawą próbę wywołania wrażenia „oderwania” świata od naszych przyzwyczajeń, wprowadzenia dysonansu poznawczego, wreszcie – zwykłego dziś oswojenia przestrzeni publicznej.
Tymczasem Joanna Rajkowska przedstawia się w wywiadzie z Łukaszem Cybińskim jako osoba o dość minimalnym uzwojeniu i… zadymiara za publiczną kasę. Ale przede wszystkim każdy, ale nie artystka. Przynajmniej jako taką z trudem mogę ją traktować.

Palma wybitnie kojarzy się z pewnymi ugrupowaniami, pewnym myśleniem o polityce i o społeczeństwie, które są przeciwko ludziom sprawującym teraz władzę.

A przy stawianiu palmy w 2002 roku też miała pani intencje polityczne?

To jest projekt artystyczny, a nie manifest polityczny. Palma stała się projektem politycznym, ale to nigdy nie było moją intencją. Palma nie była wymierzona w prawicę i nie była znakiem lewicy. Cieszę się jednak, że projekt coraz bardziej się upolitycznia. Oczywiście na tyle, na ile sztuczne drzewo może być polityczne. Trudo się z tego nie cieszyć. Artysta o niczym lepszym nie może marzyć.

Widzicie? Bo jeszcze ten fragment o tym, z czym się kojarzy palma – dyskusyjny. Mi się akurat kojarzy z rondem de Gaulle’a, a nie z obroną Le Madame czy manifami antygiertychowymi. O to mniejsza. Ale to… artysta o niczym lepszym [niż upolitycznienie dzieła sztuki] nie może marzyć? Jaki artysta?
Nie pamiętam kto dokładnie ustosunkował się do książki Lubiewo (lubiewodbyt, jak wyłuszczyła nam koleżanka) i do całej krytyki wokół niej: kiedyś autorzy dzieł uciekali przed szufladkowaniem, a dziś – pisarz cieszy się, dostając nagrodę za „pierwszą polską powieść gejowską”, a pisarka – za „pierwszą powieść dresiarską”. To było mądre spostrzeżenie krytyka. Ja też – podobnie jak on – mam swoje czasy, które są „stare” i „dobre”. Ale przede wszystkim mam swoją wizję sztuki, która sprawia, że jedyne, co mam do przekazania pani Rajkowskiej, to cytat z Aurelio Buendii: Pan i ja nigdy nie będziemy przyjaciółmi. Sztuka, „artystko” Rajkowska, zmiażdży polityce głowę, a polityka zmiażdży jej pięty. Polityka, „artystko” Rajkowska, nie jest godna zawiązać sztuce rzemyka u sandała. Ars longa, „artystko” Rajkowska, Olejniczak brevis, jak brevis był Miller i Cohn-Bendit też.

Strasznie żal mi, „artystko” Rajkowska, że to właśnie pani zrobiła taką fajną palmę. Niech pani lepiej idzie do teatru na Szekspira albo do muzeum na Rafaela. Oni wiedzieli, w przeciwieństwie do pani, w którym kierunku przesuwać się na osi sztuka-polityka.

Zabawne. Uważam, że nauczyłem się czytać, rozumieć i nawet doceniać sztukę współczesną. Mój osobisty kontakt ze zmaganiami artystycznymi (możecie się śmiać) pozwolił mi dotknąć trochę tych problemów osobiście, przez co zaczynam jakby powoli chwytać, o co w tym wszystkim chodzi. Nie kocham kutasa na krzyżu (równoramiennym!) Nieznalskiej, ale dużo bardziej nie kocham tego pobłażliwego półuśmieszku ćwierćinteligentów, z jakim mówią o tym, co się dzieje w Zachęcie, a czego nawet przez ćwierć sekundy nie próbowali zrozumieć. I jeszcze sztandaru miłośników Luisa Royo, że „sztuka powinna się bronić sama”.

I nagle ten Różewicz. I nagle wszystko zmienia perspektywę: no bo jak? Kozyra z doklejonym fiutem contra Zaślubiny Arnolfinich?

Słabo sobie z tym radzę…

Pozwoliłem sobie dzisiaj na chwileczkę zapomnienia, uciekając przed mózgoklejką pracy w stronę Swanna. Wcześniej tylko przyczepiłem do ściany kilka zdjęć z polaroida – zapożyczyłem od Wojtka Tkaczyńskiego taką metodę: powiesić sobie własne dzieła na widoku na kilka dni i sprawdzić, co się będzie o nich myślało. Zrobiłem więc „wystawę” i czytam Prousta. Po drodze zatrzymuję się, wspominając tekst Johna Bergera: Co zastępowało fotografię, nim wynaleziono aparat fotograficzny? Odpowiedź, której można by oczekiwać, brzmi: rycina, rysunek, obraz malarski. Jednak bardziej odkrywcza odpowiedź, brzmiałaby: pamięć. Jak dobrze – myślę – że nie mam zdjęć z kilku wydarzeń, które chciałbym dobrze zapamiętać.

Wtedy wchodzi mama i gadamy chwilę o nowo powieszonych zdjęciach.

- Dobre teraz robią te materiały polaroida – mówi mama. – Kiedyś to, pamiętam, takie blade były, bez wyrazu.
- Materiały zawsze były podobne, tylko one bardzo łatwo blakną – tłumaczę.
- Aha. A jak zapamiętać kolor, żeby nie blakły?

No właśnie, zapamiętać. Ale czy przez to nie wyblakną?

Sorry za skan, jak mawiają na plfoto.